कृषि मजदुरको अभाव टार्न किसानहरू प्रविधिमा निर्भर
ग्रामीण भेगमा काम गर्ने जनशक्ति घट्दै गएपछि भोजपुर, कपिलवस्तु र बाँकेका किसानलाई धान भित्र्याउन कठिन भएको छ, र कपिलवस्तु तथा बाँकेमा धेरै किसान समय र लागत बचाउन थ्रेसर र रिपरतर्फ लागेका छन्।
धान काट्ने सिजन उत्कर्षमा पुग्दै गर्दा भोजपुर, कपिलवस्तु र बाँकेका किसानले पर्याप्त कामदार पाउन नसकेको बताएका छन्, र कपिलवस्तु तथा बाँकेमा धेरै किसान यो अभाव टार्न मेसिनतर्फ लागेका छन्। रोजगारीका लागि युवाहरू सहर र विदेश पलायन हुने क्रम जारी रहेकाले ग्रामीण भेगका परिवारहरूलाई धान काट्ने, मुठा पार्ने र चुट्ने जस्ता शारीरिक रूपमा कठिन कामका लागि मजदुर पाउन मुस्किल भइरहेको छ।
भोजपुरमा किसानहरूले परम्परागत सामूहिक श्रम प्रणाली, जसलाई 'मेलापात' भनिन्छ, अब धान्न नसकिने अवस्थामा पुगेको बताएका छन्। अनलाइनखबरका अनुसार युवाहरूको विदेश पलायनले कृषि कार्यको जिम्मा धेरैजसो महिला र वृद्धवृद्धाको काँधमा आएको छ। टेम्केमैयुङ गाउँपालिका-६ का बल बहादुर राई र हतुवागढी गाउँपालिका-२ का जय बहादुर थापा जस्ता किसानहरूले खेतबाट खलासम्म धान बोक्न सक्ने बलिया हातहरूको अभावले गर्दा बाली भित्र्याउने काम निकै सुस्त भएको बताएका छन्।
प्रविधिमा बढ्दो आकर्षण
यी चुनौतीहरूको सामना गर्न कृषि क्षेत्रमा मेसिनरीको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। कपिलवस्तु र बाँकेमा थ्रेसर र रिपरको प्रयोग मानवीय श्रमको एक महत्वपूर्ण विकल्प बनेको छ। हिमाल प्रेसका अनुसार कपिलवस्तुका किसानहरूले कामदार पाउन मुस्किल र ज्याला महँगो भएकाले परम्परागत विधिभन्दा मेसिनबाट धान चुट्ने काम छिटो र सस्तो हुने भन्दै थ्रेसरको प्रयोग बढाएका छन्।
यस्तै प्रवृत्ति बाँकेमा पनि देखिएको छ, जहाँ मोहम्मद इस्लाम खान र ध्रुव कुमार थापा क्षेत्री जस्ता किसानहरूले हातले धान चुट्ने परम्परागत शैली छोडेर मेसिनको प्रयोग गर्न थालेका छन्। नेपाल टेलिभिजनका अनुसार यी उपकरणहरूको प्रयोगले समय र श्रमको बचत मात्र गरेको छैन, स्थानीय सञ्चालकहरूका लागि स्वरोजगारका नयाँ अवसरहरू पनि सिर्जना गरेको छ। उदाहरणका लागि, अमजत अली शेख जस्ता सञ्चालकहरूले ठूलो परिमाणमा धान कुशलतापूर्वक प्रशोधन गर्न सकिने बताउँछन्, यद्यपि छरिएका खेतहरूमा उपकरण लैजान भने केही कठिनाइ हुने गरेको छ।
आर्थिक प्रभाव र भविष्यको आवश्यकता
बाँकेका किसान महासंघका अध्यक्ष कृष्ण विक्रम केसीले प्रविधि मानवीय श्रमको पूर्ण विकल्प नभए पनि यसले खेतीपातीलाई थप व्यावसायिक र प्रभावकारी बनाउने बताए। उनले यो परिवर्तनलाई दिगो बनाउन सरकारले उपकरणमा अनुदान मात्र नभई मर्मत सम्भारसम्बन्धी तालिम र बजारको पहुँचमा पनि ध्यान दिनुपर्नेमा जोड दिए।
बाँकेस्थित कृषि ज्ञान केन्द्रकी वरिष्ठ कृषि प्रसार अधिकृत सुजिता शर्माले यान्त्रिकीकरणले बाली नोक्सानी कम गर्न र समग्र उत्पादकत्व बढाउन मद्दत गरिरहेको बताइन्। परम्परागत श्रममाथिको निर्भरता घट्दै गए पनि, कृषि क्षेत्रलाई पूर्ण रूपमा आधुनिकीकरण गर्न र ग्रामीण नेपालमा बसोबास गर्नेहरूका लागि कृषिलाई जीविकोपार्जनको भरपर्दो माध्यम बनाइराख्न राज्यको निरन्तर सहयोग आवश्यक रहेकोमा अधिकारी र किसान दुवै सहमत छन्।