सुनकोशीमा धारा सुक्खै, राष्ट्रिय प्रतिवेदनले देखायो खानेपानी पहुँचमा असमानता
सुनकोशी गाउँपालिका–३ का करिब ६० घरपरिवारमा धारा जडान भए पनि नियमित पानी आउँदैन, अनलाइनखबरले जनाएको छ। शुक्रबार सार्वजनिक राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको प्रतिवेदनअनुसार देशभर ६२.५ प्रतिशत घरपरिवारमा मात्र सुधारिएको र सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित खानेपानीको पहुँच छ।
पाइप, ट्याङ्की र धारा जडान हुँदैमा घरमा पानी आउँछ भन्ने छैन। सुनकोशी गाउँपालिकाको एउटा गाउँ र यसै साता सार्वजनिक खानेपानी तथा सरसफाइसम्बन्धी राष्ट्रिय प्रतिवेदन दुवैले यही खाडल देखाएका छन्।
सुनकोशीमा धारा छ, पानी छैन
सुनकोशी गाउँपालिका–३ का ताम्लिङ, साधनबोट, मैनापुर र सिम्पानीका करिब ६० घरपरिवारको घरमा धारा छ तर नियमित पानी आउँदैन, अनलाइनखबरले जनाएको छ। वडा नम्बर ४ को तारेभीरस्थित मुहानबाट पानी ल्याउन करिब चार वर्षअघि ताम्लिङ थुम्कीमा सङ्कलन ट्याङ्की बनाइएको थियो। गाउँपालिकाले बजेट र पाइप उपलब्ध गराएको थियो भने स्थानीयले श्रमदान गरेका थिए।
स्थानीय कल्याणकुमार खुलालका अनुसार गाउँपालिकाले करिब एक वर्षअघि घरघरमा धारा जडानका लागि सामग्री दिएको थियो र स्थानीयले आफैँ धारा जडान गरे। तर अझै पनि धारामा नियमित पानी आउँदैन। पानी चलाउन स्थानीय आफैँ पाइप जोड्ने ठाउँसम्म पुग्नुपर्छ, जसका लागि बाटोअनुसार दुईदेखि चार घण्टासम्म लाग्छ, र जोडिएको पानी पनि केही समयमै बन्द हुने गरेको छ। अर्का स्थानीय भुवन ठकुरीका अनुसार पाइप जोड्ने काम नियमित रूपमा गर्ने जिम्मेवार व्यक्ति नै छैन। वृद्धवृद्धा मात्रै भएका परिवारका लागि यो झनै कठिन छ।
गाउँपालिकाले 'एक घर, एक धारा' को लक्ष्य अघि सारेको छ। गाउँपालिका अध्यक्ष मीना दाहालले उक्त क्षेत्रमा खानेपानी पुर्याइएको जानकारी भए पनि त्यहाँका धारामा अझै पानी नआएको थाहा नभएको अनलाइनखबरलाई बताएकी छिन्। क्षेत्रका प्रतिनिधिसभा सदस्य आशिष गजुरेलले समस्या समाधानका लागि आवश्यक कदम चाल्ने र प्रदेश तहबाट सम्बोधन गर्नुपर्ने विषयमा पहल गर्ने बताएका छन्।
राष्ट्रिय तस्बिर
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयले शुक्रबार (कात्तिक १३, २०८३; अक्टोबर ३०, २०२६) ललितपुरमा आयोजित कार्यक्रममा खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छता (वास) अवस्था प्रतिवेदन २०२६ सार्वजनिक गरेको छ। प्रतिवेदनले देशका ७५३ वटै स्थानीय तह र प्रदेशहरूको अवस्था तुलना गरेको छ।
कार्यक्रममा प्रस्तुत तथ्याङ्कअनुसार ६२.५ प्रतिशत घरपरिवारमा मात्र सुधारिएको र सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित खानेपानीको पहुँच छ। पूर्वाधार विकास मन्त्रालयका सहसचिव माधवप्रसाद अधिकारीले यो तथ्याङ्कले कमजोर अवस्थाका स्थानीय तहमा लगानी बढाउनुपर्ने देखाएको बताए। प्रमुख तथ्याङ्क अधिकारी लक्ष्मी बस्नेतले खानेपानी र सरसफाइका आयोजनाको प्राथमिकता तय गर्न यो तथ्याङ्कले सघाउने बताए। प्रतिवेदनले सरकारी निकायलाई कमजोर वास अवस्था भएका क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिन र खानेपानीको उपलब्धतासँगै गुणस्तर र सुरक्षा पनि सुनिश्चित गर्न सुझाव दिएको रिपब्लिका र देशसञ्चारले जनाएका छन्।
कार्यालयका अनुसार यो सूचकाङ्क राष्ट्रिय जनगणना २०२१ र नेपाल बहुक्षेत्रीय सर्वेक्षण २०२४/२५ को तथ्याङ्कमा आधारित छ। उपप्रमुख तथ्याङ्क अधिकारी ढुण्डीराज लामिछानेका अनुसार २० स्थानीय तहमा गरिएको स्थलगत प्रमाणीकरणमा विशेषगरी तराई–मधेसमा भूमिगत पानीको सतह घट्दै गएको देखिएको छ।
काठमाडौँका पुराना घः
काठमाडौँको भित्री सहरका धेरै पुराना बस्तीमा अहिले पनि ढुङ्गाका पानीका घडा 'घः' भेटिन्छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाल भाषा केन्द्रीय विभागका प्रमुख डा. राजनलाल जोशीले उकेरासँग यी घः लिच्छविकालीन बस्ती स्थापना भएदेखि नै रहेको बताएका छन्। उनी यिनलाई शिवपुरीबाट सहरमा पानी ल्याउने कुलोसँग जोड्छन्। जोशीले आफ्नो अध्ययनमा १७ वटा घः भेटेको र पुराना राजकुलोजस्तै यी पनि हराउँदै गएको बताएका छन्।