भोजपुरका किसानको आम्दानीको स्रोत: परम्परागत र वैकल्पिक बाली
भोजपुरको अरुण गाउँपालिकामा किसानहरू परम्परागत कोगटी खेती जोगाउँदै छन् भने अन्यत्र बाँदरले मकै र कोदोमा क्षति पुर्याएपछि किसानहरू अदुवा खेतीतर्फ आकर्षित भएका छन्।
भोजपुर जिल्लाका किसानहरू स्थिर आम्दानीको खोजीमा छन्: कतिपयले परम्परागत रेसादार बाली जोगाइरहेका छन् भने कतिपय बाँदरले बाली बिगार्ने समस्याबाट बच्न अदुवा खेतीतर्फ लागेका छन्। अरुण गाउँपालिकामा किसानहरूले हराउँदै गएको परम्परागत रेसादार बाली कोगटीको खेती जोगाउँदै आएका छन्। नेपाल टेलिभिजन, देशसञ्चार र नेपाल न्युजका अनुसार अरुण गाउँपालिका–६ का वडाध्यक्ष गणेश राईले जरायोटारको सिमटार, जोगीटार, वैरेनी, बास्ताङ, बसेरी र चोम्ताङमा कोगटी खेती बढी हुने गरेको र ती क्षेत्रका २५ देखि ३० घरधुरीले व्यावसायिक रूपमा यसको खेती गर्दै आएको बताएका छन्।
वडाले पनि परम्परागत रूपमा गर्दै आएको कोगटीबाट कपडा बनाउने र खेती प्रणालीको संरक्षणमा जोड दिएको राईको भनाइ छ। किसान देवकुमार राईका अनुसार कोगटीबाट हातले बुनेको एक थान दौरा सुरुवालको कपडा रु २५ हजारदेखि ३५ हजारसम्ममा बिक्री हुन्छ र हातले बुनेको दौरा सुरुवालको माग बढी हुने गरेको छ। यस खेतीबाट वार्षिक रु ३ लाखसम्म आम्दानी हुने गरेको उनले बताए। अर्का कृषक दर्जकुमार राईले स्थानीयस्तरमा कोगटीका कपडाको माग राम्रो रहेको र त्यस क्षेत्रका किसानले समूह बनाएर सामूहिक रूपमा खेती गर्दै आएको बताए। अरुण गाउँपालिकाका अध्यक्ष शालिकराम खत्रीले गाउँपालिकाले किसानलाई उन्नत जातका बीउ, खेतीका लागि आवश्यक औजार तथा उपकरण उपलब्ध गराउँदै आएको र कोगटीको धागोबाट हातले कपडा बनाउने सीप विकासका लागि तालिम सञ्चालन गर्दै आएको बताए।
रातोपाटीका अनुसार भोजपुर नगरपालिकाका किसानहरू बाँदरको समस्याले मकै र कोदोजस्ता परम्परागत खाद्यबाली लगाउन कठिन भएपछि अदुवा खेतीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्, किनकि बाँदरले ती बालीमा क्षति पुर्याउँछन्।
भोजपुर नगरपालिका–६ की किसान गीता खड्काले अदुवा जमिनमुनि फल्ने भएकाले बाँदरबाट सुरक्षित रहने र बाँदरको समस्या भएका ठाउँमा यो खेती तुलनात्मक रूपमा सहज हुने बताइन्। व्यावसायिक रूपमा खेती गर्न सके अदुवाबाट परम्परागत खाद्यबालीभन्दा राम्रो आम्दानी लिन सकिने उनको भनाइ छ। अर्की किसान सावित्रा पोखरेलले करिब डेढ रोपनी जग्गामा अदुवा खेती गरिरहेकी छन् र क्षेत्र अझ विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेकी छन्। अदुवा स्थानीय बजारमा प्रतिकिलो रु १०० देखि १२० सम्ममा बिक्री हुने गरेको र सुकाएर धुलो बनाई बेच्न सकिने भएकाले बजार व्यवस्थापनमा खासै समस्या नहुने र बाली नष्ट हुने सम्भावना कम रहने उनले बताइन्। स्थानीय बजारमा अदुवाको मूल्य राम्रो रहेकाले व्यावसायिक खेती विस्तार गर्न सके किसानको आम्दानी बढाउन सकिने कृषि क्षेत्रका जानकारहरूको भनाइ छ।